một mình một ngựa - nguyên sa - 7

                                            cuộc đời và tác phẩm
                                                         bài : nguyên sa

      Thân gửi...

    Tìm hiểu ý nghĩa đích thức của tác phẩm , nhìn đúng nó, chớ đừng lẫn lộn nó với cái không phải là nó, để có thể thẩm định giá trị của một tác phẩm một cách đúng đắn, được rồi .  Tốt lắm .  Nhưng tìm hiểu như thế tức là phải làm những công việc gì ?    Phải làm gì trước, phải làm gì sau ?

    Trong dòng lớn của lịch sử văn học nghệ thuật, tiếng nói đã được cất lên.   Ta sẽ lần lượt lắng nghe tiếng nói lớn và tiếng nói nhỏ, những dõng dạc và những thầm thì, những con nước lớn và những dòng êm.   Nhưng đây, cái tiếng nói này quen thuộc nhất.   Mỗi đứa chúng ta đều nghe  thấy nó hơn một lần.   Trong giảng đường này và trong lớp học kia.   Trong cuốn sách giáo khoa này và trong cuốn phê bình văn học nọ.   Giảng đường và lớp học, sách giáo khoa và cuốn phê bình là những vang vọng của những âm thanh đến từ   giọng nói của những Villemin, những Taine, những Brunetìère . 

     Giọng nói  đó đại khái như thế này.   Muốn tìm hiểu tác phẩm phải biết về cuộc đời.   Chớ còn gì nữa.   Tác phẩm không phải từ hư vô mà đến , không phải ở trên trời rơi xuống, không phải con thỏ nhẩy ra một cách bí hiểm từ chiếc mũ của nhà ảo thuật.   Nó là hậu quả của một số nguyên nhân, náo là con đẻ của một người.   Thế thì ta phải tìm hiểu về con người đó, cái sinh hoạt gọi là tác giả của tác phẩm đó; cái nguyên nhân của cái hậu quả của nó.  Cái tương quan quan giữa nguyên nhân và hậu quả, các anh còn lạ gì nữa ?   Phải có nguyên nhân mới có hậu quả.   Nguyên nhân tăng thì hậu qủa  tăng, nguyên nhân giảm thì hậu quả sẽ giảm bớt.   Tạo ra nguyên nhân, nhà khoa học liền thâu lượm được hậu quả như ý muốn ! Loại trừ nguyên nhân là gạt bỏ hậu quả ngay tức thì.   Đó là cái bí quyết ghê gớm của những nhà phù thủy tân thời gọi là khoa học.   Linh nghiệm ghê lắm.  Áp lực không khí tăng cường lập tức, nước  trong ống bờm lên một độ cao đang kể.   Có nhiệt là nguyên nhân không thể nào không đưa tới cái hậu quả là làm sao cho kim khí dãn nở.   Linh nghiệm ghê lắm.   Trong văn chương nguyên nhân trực tiếp của tác phẩm là người làm ra tác phẩm.   Nó viết cả ngày cả  đêm, nó viết năm này tháng khác.   Nó là nguyên nhân chứ còn ai vào đây nữa.   Thế thì phải tìm hiểu về nó.    Phải hiểu được cái nguyên nhân  có xướng có thịt đó mới hiểu được những bay nhảy của những  mẫu tự kia, những âm thanh nọ.   Và tìm hiểu những nguyên nhân  có xướng có thịt đó, tức là tìm hiểu về  cuộc đời nó.    Nhà phê bình khoa học cấy tiếng dõng dạc như thế.   Để có thể hiểu được tác phẩm, trước hết, chúng tôi tìm hiểu cuộc đới tác giả.  Chúng tôi tìm hiểu xem nó ăn ra làm sao, ngủ ra làm sao, học lực bao nhiêu, cuộc đời tình ái sôi nổi như thế nào, đối đãi vói vợ con có tử tế không .   Những thứ đó là nguyên nhân của tác phẩm.  Phải thấy chúng mới hiểu được tác phẩm.   Muốn hiểu những bài
thơ nói rằng thi trượt thì buồn lắm của Tú Xương, của Nguyễn Công Trứ, cần biết những nhà thơ đó đã thi cử ra sao , trượt tất cả bao nhiêu lần.   Muốn hiểu những vùng vẫy ngang tàng trong thơ Cao Bá Quát, cần phải tìm hiểu con người nổi loạn  bằng xướng, bằng thịt đó.   Cứ thế mà tìm.  tâm sự của cô Kiều chính là tâm sự của Nguyễn Du.   Hiểu được tâm sự người đàn ông này  ,. thì hiểu được rung động của ngươi đàn bà kia.   Biết được tình trạng thị gíac của Nguyễn Khuyến , mới thưởng thức được tại sao lại có 
câu : " xem hoa bằng mũi ".  Hãy tím hiểu tất cả những cái đó.   Hãy cùng với họ Nguyễn cầm tay người bạn thiết họ Dương .   hãy ăn cao lâu và xuống thăm chị em ta với họ trần đất Vị  Xuyên.   Hãy uống một chung rượu với nhà thơ núi  Tản, hãy đi theo tác giả 
" Bướm trắng "  sang  Tàu, hãy đến thăm " Sở Phi-Năng"  của Tú Mỡ, hãy ngồi im trong phòng ghi âm, nơi làm việc hàng chục năm của Đinh Hùng .   Đúng thế, phải nhìn thấy Mai Thảo trong đêm vũ trường , trong cuộc tình ái tuổi trẻ ấy, mới thấu được ánh đèn và âm nhạc nhức nhối ở  đây. ở đó, trong truyện dài, truyện ngắn; phải nhớ đến Chu Tử dạy học, trước khi làm báo . trước khi viết văn ; mới thấy được anh thầy giáo là tên Thức, tuổi trẻ của những Nguyên Hồng, những Nguyễn Thụy Long, những Duyên Anh , là những họa đồ, những kim chỉ nam, giúp cho ta thấy những nơi cần viếng thăm  trong thế giới bỉ vỏ, những chiếc cầu, những dòng sông, những lớp học thời thơ ấu của quê hương thằng Vũ.   Cứ thế mà kể dài dòng, mấy tháng cũng không hết !   Đây là Toàn Phong, người lính không quân và tác phẩm nói về phi trường.   Trần Dạ Từ đam mê về thơ tình ái , Thế Nguyên trí thức công giáo tiến bộ và  " Hồi chuông tắt lửa  ".   Hoàng Hải Thủy và thành phố Hà Đông yêu mến cũ.  

    Phải tìm hiểu kỹ lưỡng của mỗi người, để nắm vững tác phẩm của họ, là sứ mạng của nhà phê bình.   Không làm được như thế  , hiểu sai, trông gà hoá quốc, là phụ nhau to.

      Và cuộc đời của mỗi người không phải là hòn đảo chơ vơ cô lập.

      Các triết gia hiện đại sử dụng những  chữ rắc rối, như " hữu thể nhập thể " , như
 " être dans le monde " , đại ý muốn xác nhận, rằng, con người cô đơn hay cô lập là một khái niệm trừu tượng, không phản  ảnh đúng thực tại khách quan.   Thực tại cụ thể là con người   luôn luôn ở trong một tập thể nào đó, một  xã hội, một thế giới vũ trụ nào đó.   Không có con người tách rời, con người chấm hết .  Các nhà phê bình khoa học không lý luận sâu vào cái vấn đề con người với những khía cạnh độc đáo của nó, như các triết gia hiện đại đã làm, nhưng họ cũng nhìn thấy một vài điều - chẳng hạn, con người, mà tác giả của những tác phẩm văn nghệ là một, luôn luôn thuộc về một chủng tộc, một dòng dõi nào đó, luôn luôn sống trong một môi trường nào đó, luôn luôn  đứng trong một thời đại nào đó.   Nguyễn Du dòng dõi : " người làng Tiên Điền , gia đình khoa bảng " một môi trường thời đại : " thời Lê Mạt Nguyễn Sơ " .  Tất cả những cái đó, những 
" điều kiện"  của đời người đó chính là " điều kiện" của tác phẩm.

    Dòng dõi , môi trường, thời đại; phải tìm hiểu tất cả những cái đó.   Nó là 
" điều kiện "  của tác phẩm, hiểu chúng là hiểu được tác phẩm.   Hippolyte Taine  nói rõ rệt như thế.   Giấc mơ của tác giả " Philosophie de l'art" là một giấc mộng lớn.   Hiểu đến nơi đến chốn tác phẩm.  cắt nghĩa được tác phẩm.  Và cắt nghĩa là gì ?  Là tìm ra được mối liên hệ giữa những sự kiện đặc thù và những sự kiện tổng quát.   Cái tổng quát này chi phối cáo đặc thù kia.  Sức hút của trái đất chi phối mặt trời.  Tìm được cái hấp lực trên  là nắm vững được gia tốc của hòn đá đang từ đỉnh núi rơi xuống kia.   Tác phẩm chính là cái riêng rẽ cái đặc thù.   Định luật, cai tổng quát là sự chi phối của dòng dõi, môi trường thời đại đối với tác phẩm.  Áp dung định luật tổng  uát đó vào tác phẩm trước mặt này, ta sẽ hiểu được nó một cách đúng đắn.

    Giấc mơ của Taine bây giờ chỉ còn là một ảo mộng.  Trái bóng đã bay cao và đã vỡ.

   " Trong một thư khác, chúng ta sẽ nhặt lấy nhũng mảnh tan tác ở đây đó, để nhìn cho kỹ, chuẩn bị cho một cuộc phiêu lưu mới ".

                                                                                    ( còn  tiếp ) 

     Thân ái ,

     nguyên sa 
         ( 1932 - 2008, Hoa Kỳ )


 ( Một mình một ngựa / Nguyên Sa /  Nhân văn xuất bản, Saigon 1971 - tr. 38 -  42)

ly cà phê đen pha cyanur + cái chết chủ báo sáng dội miền nam : võ đức diên

     
                                                     

Lời dẫn .-  Thòi đệ 1 Cộng hòa  /  Việt Nam Cộng Hòa -    kiến trúc sư Võ Đức Diên, quân cờ chế độ Ngô Đình Diệm, vừa làm giám đốc Nha Kiến thiết,  xây nhà cho công chức,  cao cấp đến công chức hạng xoàng, từng tổ chức ban kịch  Anh Vũ + quán Anh Vũ vào 1957
  ( 57 Bùi Viện, Saigon 1) ,  bán cơm  xã  hội cho sinh  viên, học sinh, buổi  tối  giao cho nhạc sĩ Phạm Duy tổ chức ca nhạc -  xung quanh 4 bức tường gắn  thiết bị  mật   để nghe trộm  theo dõi sinh viên  -  kiêm  chủ nhiệm báo Sáng đội miền Nam  thuê  chủ bút Lê Văn Siêu làm  cai thầu,  mua chuộc một số văn nghệ sĩ  ,  bài vở trả cao giá , đôi khi 
  " quá giang " một  bài tán tụng chế độ nhân vị xả thân yêu người, cứu nước  Đảng Cần Lao / Ngô Đình Nhu.  Tên  kiến trúc sư hàng đầu vừa  thiết kế ,   xây dựng, lại  thi công một biệt thự  nghỉ mát siêu đẳng,  rất đắt giá ,của bà Ngô Đình Nhu , ở  đường Yết Kiêu tại Dalat. 

         Sau vụ  đảo chính  đầu tiên ,  Dinh  Độc Lập bị  ném bom  năm  1962,  Tổng thống Diệm tạm rời đô sang  Dinh Gia Long -   người vẽ  đường  hầm thoát hiểm  từ dinh  Gia Long  tới Nhà thờ Ngã 6  Chợ Lớn cho gia đình Diệm,  nếu dinh Gia Long bị bao vây, tấn công, vẫn  là kiến trúc sư Vũ Đức Diên  bảo mật thiết kế .  

       Dư luận ồn ào sau  cái chết đột tử : "... Chiều thứ bẩy 4-2-1961, anh V.Đ.D. còn đi ăn cơm với tác giả. Thứ ba 7-2-61 tác giả đi làm,đang ngồi trong bàn giấy thì  được anh  Lê Văn Siêu gọi giấy nói báo tin anh V.Đ.D. mất rồi ...  "( theo H.T.Nhân )   - cùng  một số công nhân  thi công không trở về cùng gia đình , lại chẳng ai nhắc  tới .

       Tin hành lang, kiến trúc sư Diên  hoàn thành nhiệm vụ,  được cố vấn chính trị Tổng thống Diệm thưởng công,  ông Ngô Đình Nhu đãi tiệc  - ly  cà phê đen  sau cùng   pha cyanur,  trả ơn  kiến trúc sư cung cúc tận tụy , công đầu  của chế độ đệ I Cộng hòa Ngô Đình  Diệm. 

       Từ đó,  không còn ai nhìn  thấy bóng dáng  chủ nhiệm tạp chí Sáng dội miền Nam, kể từ  sau ngày 7-2- 1961 .  

       Chủ soái nhóm Hàn Thuyên ( tiền chiến  ) Nguyễn Đức Quỳnh  nhắc tôi: , nếu có thời giờ, nên  đi đưa tang kiến trúc sư nổi danh trong làng văn nghệ :  Võ Đức Diên.  Tôi lắc đầu , không  biết, không quen , không thân , chẳng ân, oán,   sao tôi  lại phải đi  đưa  tang một kẻ vô danh  ?!  Chỉ  bọn " văn sĩ hàng hai ,  ân tình , nghĩa trả, nợ đền '  : 
"có thi ca, có chén rượu đầy, có khói thuốc, có sắc mầu hỗn loạn', lặng đứng bên mồ " - thì chúng nó  độc quyền" thảy cục đất đen xuống nấm mồ quạ!  " 
  
        Mời đọc một bài thơ  , trung tá Phạm Xuân Ninh , ( giám đốc  Đài phát thanh
Saigon ) qua  bút danh Hà Thượng Nhân  :  " Khóc anh Vũ Đức Diên" -  trích  trong  tập thơ trào phúng  in chung : HÀ THƯỢNG NHÂN,    CẢ TẾU,  CH. SỐ DZÁCH, THỤY BẢO,  TRẠNG ĐỚP xuất bản ở  Saigon năm 1964,  và  chúng ta đồng lãm 

                                "...Anh ơi ! Anh ơi! Anh ơi 
                                 Lũ chúng ta phỏng thử được bao người ?
                                 Thằng viết, thằng đàn, thằng vẽ
                                Chẳng yêu nhau nỡ nào chia rẽ ? "

 ĐƯỜNG BÁ BỔN
Saigon , Feb., 17, 2013. 

                                                   khóc anh vũ đức diên
                                                    hà thượng nhân 

                                     Ta vừa gặp nhau 
                                     Buổi chiều thứ bẩy (*)
                                     Đông đủ anh em, 
                                     Đùa vui biết mấy!
                                     Sáng thứ ba ngồi trong bàn giấy!
                                     Được tin anh mất rồi ! 
                                    Tôi sững sờ nhìn kỹ lại tôi
                                    Bè bạn cũ người còn, người mất.
                                    Bốn chục năm vèo trong  nháy mắt. 
                                    Ơi là cuộc sống phù du? 
                                    Nợ áo cơm trả quá công phu,
                                    Máu nghệ sĩ bừng bừng huyết quản.
                                    Anh Diên ơi! này bè, này bạn, 
                                    Sáng Miền Nam (**) mời nhóm Tin Yêu,
                                    Nắm tay nhau chửa nói được nhiều!
                                    Quán Anh Vũ (***) dân ca réo rắt. 
                                    Canh khuya về bỗng dưng lạnh ngắt,
                                    Đèn đêm chòng chọc nhìn theo.
                                    Ơ hay ! khổ phách nào gieo ? 
                                    Bước ca sĩ lầm lầm , lũi lũi.
                                    Tiếng ca săng sáo, ai vừa đóng vội ?
                                    Cuộc đời ! Cuộc đời ! Cuộc đời !
                                   Tính ra chửa dứt một cơn cười,
                                    Mỗi thể xác dựng mây trời cô đôc !
                                    Ôi ! tung gió cánh chim hồng hóc
                                    Chín ngàn hải lý là hư. 
                                    Bốn bề dọc ngang, ai  lường sức kình ngư ? 
                                    Bộ xương trắng kiến giòi nhấm gặm,
                                   Cứ khao khát vô biên mà cuộc đời hữu hạn.
                                   Cho nên có chúng mình đây
                                   Có thi ca, có chén rượu đầy 
                                   Có khói thuốc, có sắc mầu hỗn loạn.
                                   Chăng thương nhớ để đánh lừa năm tháng
                                   Dệt mê say để trốn nẻo hư vô ! 
                                   Mai ngày đây tôi đứng lặng bên mồ,
                                   Khoảng biên giới giữa người đi, kẻ ở
                                   Chỉ gang tấc làm sao  mà cách trở 
                                   Anh ơi ! Anh ơi ! Anh ơi !
                                   Lũ chúng ta phỏng thử được bao người ?
                                  Thằng viết, thằng đàn, thằng vẽ ... 
                                  Chẳng yêu nhau, nỡ nào chia rẽ !
                                  Tháng năm không đủ buồn ư ? 
                                  Anh Diên ơi ! Qua tạm cõi mơ hồ ,
                                  Tôi không khóc, lòng tôi bỗng khóc
                                   Nắng vẫn reo vui, cỏ cây vẫn mọc .
                                  Có gì thay đổi đâu anh ?
                                  Ta ở, ta đi , đời vẫn vô tình,
                                  Như là ta chửa bao giờ có mặt. 
                                  Tôi giở mảnh khăn, anh nằm bằn bặt, 
                                  Anh Diên  đấy hở anh Diên ?
                                 Trách gì xưa có người điên 
                                  Tầm thơ trong rượu mà quên sự đời .

                                         thơ hà thượng nhân 

-------
*      Chiều thứ bẩy 4-2-1961, anh V.Đ.D. còn đi ăn cơm với tác giả.   Thứ ba 6-2-1961 tác giả đi làm, đang ngồi trong bàn giấy thì được anh Lê Văn Siêu gọi giây nói báo tin anh V.Đ.D. mất rồi.
**    Tờ báo Sáng Đội Miền Nam do anh V.Đ> D. chủ trương .
***  mấy chục năm về trước anh Diên đã tô chức một ban kịch lấy tên là Anh Vũ.  Gần đây anh lại tổ chức quán văn nghệ Anh Vũ .
 ( Chú thích: Hà Thượng Nhân ).


  


                                       
     
                                               

thơ lý lan, thanh nguyên & lưu thị lương - nxb văn nghệ tp.hcm 1999 -

                           thơ lý lan, thanh nguyên  & lưu thị lương
                                                    đường bá bổn  giới thiệu 

Lời dẫn .-

        - ba người nữ viết văn làm thơ , đã có 2 tập thơ in chung, đây, tập đầu xuất bản  năm 1999 tại  Saigon 

        .- Lý  Lan, nữ văn sĩ  dạy học, từng tham dự International Writing Program  ở Iowa , sau lập gia đình  sống ở vùng Seattle ( Huê Kỳ ).

       - Thanh Nguyên, nữ thanh niên xung phong,  hiện quản thủ thư viện  , thơ Thanh Nguyên rất hợp với khẩu vị  thơ của tôi : " đúng là thơ hay ! "   .

      -  Lưu Thị Lương, giáo viên dạy văn một  trường  trung học - cả ba là bạn thân của nhau , tôi có  biết mặt,   đôi lần trò chuyện , găp gỡ một lần  trong bữa  ăn  tại nhà Lý Lan - và   văn sĩ  Sơn Nam từng viết tựa tập truyện ngắn  đầu tay,  khen Lý Lan,  cô bé  Tàu lai, bố Quảng Đông, mẹ   Bình Dương : "  văn độc đáo,  hơi  hướm flematique  ,  nồng nàn tình cảm ,  " bí mật đàn bà "  ẩn chìm ,   phải nhờ  " acte manquée  "  S. Freud   để khám phá ." 

      - tập thơ ' THƠ / LÝ LAN / THANH NGUYÊN / LƯU THỊ LƯƠNG  -  Lý Lan ký tặng họa sĩ Phan Diên + Bonnie Phan ở Huê Kỳ,  đề ngày  15- 4- 1999, vẫn nằm trong giá sách  Thằng Phải Gió   đã 14 năm - 

      - tiện dịp  đọc lại - xin phép  -  được phổ biến  đôi  bài thơ  của  ba tác giả nữ.

 ĐƯỜNG  BÁ BỔN
 Saigon , Feb., 14, 2013.


                              1.- NGƯỜI ĐÀN BÀ VIẾT VĂN  
                                          thơ-văn-xuôi : Lý Lan

Mỗi người đều có  phóng ngủ và phòng làm việc riêng nhưng Suchen và tôi dùng chung phòng tắm
Có lần chị mở cửa phòng tắm gặp tôi đang trần truồng đứng trước gương  
Xin lỗi 
Nhiều lần tôi gặp chị  trong phòng tắm đang điểm trang nhuộm tóc xoa nắn những vết nhăn .  Đừng tiết lộ nhé.  Bí mật đàn bà. 
Chúng tôi cũng xài chung nhà bếp
Đôi khi quá nửa đêm tôi vô bếp rót cho mình ly nước
gặp chị đang ngồi bên bàn với tách trà và quyển sách trong tay  .

Tôi không biết
 tại sao băng cách nàn tự bao giờ 
người đàn ông mình ôm ấp suốt hai mươi năm trở thành
người đàn ông xa lạ dưới mái nhà mình trên giường mình trong thân thể mình
Tôi không biết ? tại sao bắng cách nào tự bao giờ người đàn ông mình từng yêu say đắm và đánh đổi tất cả những mong phó thác trọn  cuộc đời không còn hiểu mình nữa hay chưa từng hiểu mình 
Tôi không biết
tại sao bằng cách nào tự bao giờ
người đàn ông mình từng yêu say đắm và đánh đổi tất cả
những mong phó thác trọn cuộc đời không còn hiểu mình nữa
hay chưa từng hiểu mình 
Chị đã viết quyển sách đoạt giải  thưởng quốc gia Singapore về người đàn bà
Chị cũng có một người đàn ông khác làm bạn trong nhiều năm sau khi ly dị
 Chị có 2 người con trai đã trưởng thành đang du học hay lang bang ở châu Âu và Bắc Mỹ  Chị có  phong cách xã giao hoạt bát dáng người Á Đông nhỏ nhắn giọng nói thong thả phát âm rõ ràng và tiếng cười giòn thành chuỗi kết thúc bằng vài tiếng nấc nho nhỏ vào trong

 Buổi sáng có một chàng đến ngồi xếp bắng trước cửa phòng chị 
Tôi mở cửa phòng tôi lượm tờ báo hàng ngày và chào anh ta trước khi thời tiết đột ngột nguyên sang mùa đông ngày nào anh ta cũng theo chị ra công viên tập Thái cực quyền .
Sau cơn bão tuyết có bị vùi lấp hết cây cũng phải dang cành khô đỡ phụ tuyết rơi suốt ngày đêm .
 Chị sắp xếp hành lý đi về phương nam còn chàng trai thì không ai thấy nữa .


         lý lan 

        ( tr. 32- 33 - THƠ / LÝ LAN / THANH NGUYÊN / LƯU THỊ LƯƠNG -
          Nxb Văn nghệ tp. HCM 1999 )



                                          2.-   A. NGỤ NGÔN BUỒN 
                                                   thơ Thanh Nguyên 

                                     Có người hạ độc vào thơ 
                                 bằng bùa chú giữa lập lờ ghét, yêu 
                                     Vung tay chuốc đắng quá liều
                                 ( dù từng trải có bao nhiêu ... tuổi đời !)
                                      Đặt thơ vào đúng điểm rơi
                                 của phá phách : thử đổi đời đục, trong
                                      Giả trang làm kẻ hát rong
                                  Nấu thơ định đúc vàng  vàng ròng ... mà chơi ! 
                                     Tinh ranh thiếu ý - mượn lời
                                 câu thơ tình đứng chơi vơi vô hồn 
                                       Đành là thơ vốn đa ngôn
                                  cũng xin gìn chút cảo thơm làm bờ 

                                        Ai người hạ độc vào thơ
                                sẽ cùng thơ chết trước giờ đăng quang

                                           thanh nguyên 
                                           ( tr. 57- sđd.  ) 


                                         B.-   TUỔI  HAI  MƯƠI 
                                          
                                     Hoa cắm vội cũng là mùng một
                                     Tủm tỉm cười : " Unbreak my heart ..."
                                     Dễ gì vỡ trái tim nồng nhiệt
                                     Bởi nhớ người, ta hát vu vơ 

                                     Khăn áo cũ cũng là xúng xính
                                     Đạp xe vòng thành phố mồng hai
                                     Hoa thạch thảo rụng ào cuối gió
                                     Có vai người  .. hoa sẽ thôi bay 

                                    Tự hỏi khi mình hai mươi tuổi 
                                    Sẽ làm gì để đón mồng ba ?
                                    Dừng xe trước ngõ thầy giáo cũ
                                    Học cách thầy vui với khói trà ...

                                    Cứ thế , xuân đi nhanh như lướt 
                                    Ngày xuân dù có chút dài hơn 
                                    Vẫn không gửi kịp lời chúc tết 
                                    Đến mỗi hàng cây, mỗi góc đường
  
                                    Huống chi ta nhỏ như chim én 
                                    Đến người .. chỉ kịp gửi lời thương

                                       thanh nguyên 

                                           ( tr. 60 sđd )


                                 3.- BÀI THÁN THỨ NHẤT
                                         thơ  Lưu Thị Lương

                                  Sớm mai thì hát hoan ca
                                  Buổi chiều lại hát tình xa hôm nào 
                                  Buổi khuya mòn mắt trông sao
                                  Ngủ mơ một giấc - lao xao là cười

                                   Nhìn nhau  nhìn nhau hổ ngươi 
                                   Em chưa quên được cái người hôm xưa
                                   Em yêu nhiều thật là thừa
                                   Em yêu nhiều lắm chẳng vừa đến đâu

                                  Có buồn thì đợi tình sau
                                  Có buồn thì bảo tình đầu là xong
                                 Tình đầu là biết không trông mong gì
                                  Buồn chi em buồn làm chi
                                  Mỗi đêm đốt khói ngu si thở dài 

                                  Em buồn cho đến sáng mai
                                  Em buồn hết cuộc đời này sao em ? 

                                             
                                    lưu thị lương
                           1977

                                    ( tr. 89  sđd).
        

một mình một ngựa - nguyên sa - 6

                 phê bình văn nghệ :   chớ " trông  gà  hóa  quốc "
                                                nguyên sa

     Thân gởi ... 

      Phê bình khoa học,trước hết  lá cái thái độ kỹ lưỡng và khách quan.  Đúng rồi.   Nhưng sau khi có được cái thái độ kỹ lưỡng và khách quan tốt lắm đó rồi các anh, những tay phê bình khoa học,  các anh còn làm gì nữa ?   Có thái độ cương quyết và can đảm, cần lắm trong việc cầm quân, liêm khiết quý lắm - trong việc trị nước - nhưng đó chưa phải là tất cả chiến thuật, chiến lược, chưa phải là tất cả nghệ thuật cai trị văn hóa và an dân.

     Phê bình khoa học, sau đó các anh làm gì, nói đi ; chớ chỉ có thái độ không đủ.   Tìm hiểu.   Đúng thế, chúng tôi làm cái đó.   Tìm hiểu, tìm hiểu và tìm hiểu.   Chớ còn gì nữa.   Chúng tôi tìm hiểu kỹ, tìm hiểu kịch liệt, tìm hiểu đến nơi đến chốn.   Xong rồi, có làm gì mới làm.   Đó là trả lời của phê bình khoa học.

     Vấn đề thật là đơn giản.   Nhiệm vụ của chúng tôi, mục tiêu của chúng tôi phải nhằm tới, các anh biết cả rồi - là xét xem cuốn truyện, bài thơ nằm trước mặt - đây là những ngưởi đàn bà kiều diễm -  hay chỉ là trái ngược của nhan sắc.   Muốn thế, muốn phán đoán đúng, muốn thẩm định chắc, chúng tôi phải hiểu đã chứ.   Chúng tôi phải biết kích thước  chính xác của những đường dài hơn đường thẳng làm thành thân thể núi non kia. Núi non ấy  là sản phẩm  tinh khiết của thiên nhiên  hay chỉ là những hòn non bộ ngụỵ trang.   Màu sắc bay lượn trên tóc, trên má, trên môi ấy, là màu sắc của trời hay công
trình của những nhà hóa học.   Hương thơm mà chúng ta đang cùng ngây ngất có đúng của da thịt không ?   Chúng tôi phải tìm hiểu rồi mới phán đoán.

     Và cái việc tìm hiểu này, xin phép nói với các anh một lần , nó rắc rối lắm.   Thuở nhỏ sống ở trên những đồng ruộng của quê hương, ven những khu rừng, trong làng mạc có các anh đi bẫy, đi săn con quốc  ( hay cuốc )  không.   Tôi đi rồi.  Đi với cái dụng cụ ghê gớm mang trên mắt, trong lồng ngực, trên cánh tay là sự mong ước.   Mong ghê lắm.  Vừa vái trời sớm cho gặp nó.  Cái bẫy đặt xong, tiếng thầm đã cất lên giục giã
 " quốc ơi, đến mau lên " .  Chiếc tên đặt lên ná đã nghe những khát vọng rào rạt 
" quốc ơi mày ở đâu ?" .  Rồi con quốc hiện ra mau lắm.   Tôi nhìn thấy nó mau lắm.   Ngón tay giật bẫy cứ động không chờ đợi.   Ngón tay bật ná phản ứng cấp kỳ.   Sinh vật mong ước trước mắt liền nằm cứng đơ, liền bị giam giữ bất động.   Nhưng khi đến gần nhặt con mồi vừa hạ được, sự thất vọng,  tiếng sét cũng liền nổ tung.   Đó là con gà.   Sự mong ước lòng khát vọng to lớn, nó như thế đấy .   Nó làm trông gà háo quốc.  Các anh còn là gì cái lúc đứng đợi người đẹp.   Mong quá, chờ quá, nhìn tà áo nào  phất phơ, từ xa cũng thấy dáng nó rồi và tiến gần lại vẫn chẳng phải là nó.

     Bây giờ đứng trước tác phẩm này, chúng tôi phải tìm hiểu đến nơi đến chốn, không thể để nó rơi vào cái cảnh bi thảm  trông  gà hóa quốc, " chuế  "lắm !  Khen, được khen; chê cũng quí.   Nhưng người ta viết con gà thì phải khen con gà, người ta nói chuyện con quốc thì phải  chê con quốc,  mà khen hay chê loạn lên thì bất tiện lắm.   Tác giả sẽ có lúc nhìn ra, cười cười và nói : 

     "... bạn khen tôi mừng lắm.  bạn khen lông con quốc mượt, thịt con quốc thơm, tốt lắm, cám ơn.   Nhưng cuốn sách của tôi lại nói về con gà.   Tiếc quá ! "

     Như thế thì bất tiện lắm !

    Các anh  sẽ nói vô lý, tác phẩm văn nghệ có cái bí hiểm đâu mà có thể  " trông gà hóa quốc "  được ?   Quý vị phê bình khoa học, các anh đã quan trọng hóa vấn đề.   Một sử gia đứng trước  một di tích lịch sử , cần phải tìm hiểu.   Điều này quả thức khó khăn  lắm.  Sử gia đứng trước một tấm bia, một ngôi mộ cổ, một số văn kiện vừa tìm được trong một cuộc đào xới, phải tìm hiểu  vất vả lắm  - trước hết phải xem di tích tìm được,
 là  của thật hay chỉ là đồ giả mạo . Nếu đúng nó là thật, còn phải xem xét nó còn nguyên vẹn hay đã bị hao mòn mất bao nhiêu phân lượng vì những ngày tháng chìm  sâu trong biển thời gian.   Nó có bị trùng tu không ?   Nếu có, sự trùng tu đó làm khác nguyên bản bao nhiêu. 

       Đó là công việc mà những Michelet, những Marrou, những Simland, những Aron gọi là " phê bình ngoại diện ".  

       Sau đó, đến việc " phê bình nội dung"  .  Tức là cái việc xét tấm bia cổ,  những dòng chữ khắc trên ngôi mộ cũ kỹ, những văn kiện bị gậm nhấm này bao hàm những ý nghĩa gì.   Tìm hiểu ý nghĩa  thật khó.   Vì có những văn tự xưa dùng, mà nay chẳng còn tồn tại nữa.   Có những chữ bây giờ chẳng thể hiểu được chúng bao hàm ý nghĩa gì.   Cho nên sử gia trong công việc tìm hiểu ý nghĩa của di tích lịch sử, cần đến sự hỗ trợ của những nhà khoa học như " họa tượng học "( iconographie), " khảo cổ học " ( archéologie) ... Các anh phê bình văn nghệ, các anh gặp cái gì khó khăn mà cũng đặt nặng vấn đề " tìm hiểu ". 

     Các nhà phê bình  văn học nghệ thuật thuộc khuynh  hướng khoa học, như một
 E. Faguet, một G. Lanson hay và hơn nữa, một Taine, một Brunetière, một Hennequin đã hơn một lần cất tiếng trả lời.   Khó lắm.  Tìm hiểu   ý nghĩa của tác phẩm, để có thể thẩm định giá trị một  cách đứng đắn, cũng khó lắm.   Chúng tôi cũng như sử gia 
 " văn  chương ", để gọi là tam sao thất bản  cái vấn đề văn phạm , hành văn, ngữ điệu, vần điệu ... Một thời khác, mỗi lúc một khác.   Đứng ở lúc này mà tìm hiểu lúc kia, không dễ ?   Chúng ta hãy nghĩ đến   tác phẩm của Hàn Thuyên, của Chu Văn An, và ngay cả của những tác giả gần  chúng ta hơn, như Nguyễn Du, Đoàn Thị Điểm, Ôn Như Hầu 
v. v. ...

     Có những từ ngữ thời đó dùng một nghĩa, bây giờ một nghĩa.   Có những câu văn phạm chẳng có nét tương tự nào với lối hành văn của những anh em làm văn nghệ bây giờ.   Còn điển tích.  Biết bao nhiêu điển tích.   Riêng về " Truyện Kiều " , người của phê bình khoa học sẽ cất tiếng hỏi lớn :

     " Truyện Kiều" nào  cái cuốn sách anh có dưới tay  mới in. đây có đúng là tác phẩm của Nguyễn Du không ?   Những nhà xuất bản  kế tiếp, những người hiệu đính khác nhau, đã làm bản in  này xa nguyên bản bao nhiêu sông bao nhiêu núi.   Phải tìm hiểu cho đến nơi đến chốn đã rồi hãy khen và chê.

     Tìm hiểu, khó lắm !  Đó là việc làm thứ nhất của cái sinh hoạt tinh thần gian khổ lắm; nhưng cũng say mê lắm , là  phê bình văn nghệ .

       Thân ái,

      nguyên sa
        

( Một mình một ngựa / Nguyên Sa / Nhân Văn xuất bản, Saigon 1971  - tr. 33 - 37 ).
     

thưa với người đi - thơ hoàng vũ đông sơn -

                                      thưa với người đi 
                                         thơ  hoàng vũ đông sơn 

                                                 Ta cứ chôn  chân mãi đất này
                                                              Tứ thời bát tiết nhìn mây bay
                                                                            HVĐS 

                                              1

                                   Người đi vạn ngả sông hồ
                            Có hay  " thóc giống một bồ " ngả nghiêng 
                                 Lời thề sông Hát còn thiêng ?
                            Văn Thân Sát Thát đâu riêng thời nào
                                 Đinh Lê Nguyễn ... anh hào
                            Trần Lê Hồ Mạc vẫn gào quốc dân
                                 Bảo vệ cương vực xa gần 
                            Tấc suối phân đất ta cần bao lưu .

                                                 *

                                 Tâm trong sáng  - óc trí mưu
                            Sẽ biện biệt rõ : ân, cừu, thế nhân 
                                 Trong cốt cách Việt tinh thần
                           Bình Nam - kháng Bắc góp phần dựng xây
                                 Mặt trời đâu mọc hướng tây
                           Cường thù hăm hở cứ bày cuộc chơi 
                                 Gớm thay cho lũ con trời
                           Còn Hang Dấu Gỗ muôn đời giặc đau .

                                                * 

                                 Ngô Quyền Hưng Đạo trước  sau
                           Và còn sau nữa cung nhau tiếp dòng
                                 Quốc vận sao lắm long đong
                           Những trang quốc sĩ an lòng được sao ?

                                              II

                                  Dù nay người ở phương nào
                           Không là Hương Nguyện hãy vào cuộc đi 
                                  Gian nan từ độ thiên di
                           Bước truân chuyên đã truy tùy với ai ?

                                   Đêm Việtnam những đêm dài
                            Chẳng hề nghe thấy tiếng ai gọi đò
                                   Điếc tai đồ điếu reo hò
                             Tự tư tự lợi bày trò yêu tinh .

                                                 *

                                   Miền Nam ta sẵn U Minh
                             Tép tôm như thể thấu tình dân đen
                                   Lúa ba vụ cứ bon chen
                              Hai sương một nắng phận hèn muối dưa
                                   Bọn thương lái lại đong đưa
                              Cân đong đo đếm sớm trưa nỏ mồm .
                                   (....................................
                                    ......................................)

                                                        *
                                     Bây giờ khắp nẻo biên cương
                                Tiểu ngạch  vô hạn -   biên cương vẫy vùng
                                      Thượng vang hạ cám truy lùng
                                Rừng vàng biển bạc cuối cùng còn chi ... !

                                                      *

                                   Ta cứ chôn chân mãi chốn này
                                   Tứ thời bát tiết nhìn mây bay .

                                     hoàng vũ đông sơn 
                                       Saigon Việtnam 7.7. 2012

môt mình một ngựa - nguyên sa - 5

          ... chẳng có nhà nước nào  cấp cho  
                   một bộ luật  phê  bình văn nghệ ...*
                                 nguyên sa 

      Thân gửi

         Thư nay bay bướm lắm.  Nói tổng quát thôi. " Anh  em   cứ yên chí,. dù sao cũng là anh em văn nghê.".  Chu Tử đã nhắc  cho tôi nghe câu này.  Ôi tha thiết quá.  Ôi đẹp quá !"  Dù sao mình cũng vẫn thương nhau"  - ôi câu văn nghệ chí tình quá .   Tôi khoái cái câu văn
 " lãng mạn   tiến chiến " này lắm ; do đó chờ xem " anh em " thương mình đến đâu ?   Do đó, thư này bay bướm lắm !

    Ta chỉ nói đại khái về cái vấn đề phê bình văn nghệ khó lắm .  Khó vì phải có cái tư cách của nhà văn nghệ.   Khó vì cái gánh nặng ngự sư văn đàn nó đè nặng trên vai không thể nói năng vung vít , không thể đánh đám loạn xạ như gậy thằng mù chọc bậy bạ được.   Cái khía cạnh này nói  trong thư trước rồi.

     Còn cái vấn đề to lớn  hơn, liên hệ đến viễc phê bình văn nghệ là cái tiêu chuẩn của việc phê bình văn nghệ.   Phê bình văn nghệ, trong phần lớn các trường hợp là xét xem tác phẩm nghệ thuật hay hay dở, đẹp hay xấu, là thẩm định giá trị của tác phâm nghệ thuật.   Nhà [hê bình khi đề cập một tác phẩm thì anh ta làm những cái gì .  Các anh em đều nhìn thấy như tôi là anh ta, nhà phê bình khi thì biểu diễn một từ ngữ cố gắng chọn lọc, khi thì viện sách vở đông tây, khi kể ra câu này, đoạn nọ trong tác phẩm được mang ra phân xử.

     Nhưng tất cả những rào đón , những biểu dương, những kể lể đó chỉ là những ngõ ngách để đưa tới một ngôi nhà, chỉ là những bảng chỉ đường đưa tới thị trấn , chỉ là nhạc đệm của hòa tấu.   Tất cả những cái đó cốt đê đưa đến một nhận định kết thúc, đại loại như tác phẫm này hay, tác phẩm kia không có giá trị.   tác phẩm này tôi khen , tác phẩm kia tôi chê.

     Nhà phê bình có kiến thức hiểu tầm quan trọng của việc mình làm , biết ước lượng khả năng , phán đoán của mình, biết yêu mến nghệ thuật; khi nghĩ rằng mình sắp phải thẩm định giá trị của một tác  phẩm nghệ thuật; tôi nghỉ rằng anh ta phải lo sợ lắm.    Trong tâm hồn anh ta chắc phải được mở rộng ra trăm vấn đề, một ngàn thắc mắc.   Anh ta phải suy nghĩ chẳng hạn nên làm gì  để biết được rằng tác phẩm này hay, hay tác phẩm kia dở.   Căn cứ vào đâu mà tôi được quyền quyết định rằng  bài thơ này  đẹp, truyện dài kia trái với thẩm mỹ.   Căn cứ vào tiêu chuẩn nào mà tôi phân biệt được cái đẹp vá cái xấu, cái thẩm mỹ.    Muốn thế, tôi lại phải tìm hiểu cái vấn đề to lớn hơn, ghê gớm hơn; cái vấn đề mà chỉ các triết gia lớn lắm, như Platon, như Kant mới dám bán sơ sơ tới.   Đó là cái vấn đề " đẹp là gì  : thế nào là cái đẹp ".  Dĩ nhiên,  là phải cố tìm hiểu lấy một lần cái vấn đề rắc rối đó rồi.   Bởi lẽ, tôi biết mặt mũi cái " Đẹp"  nó ra làm sao, cái" Đẹp" nó có đặc tính nào , khuôn mặt nó có những đặc thù và thân thể nó có những kích thước nào , tôi mới có thể phân biệt được nó là   cái xấu.   Được như thế rồi, khi đọc tác phẩm, mới có thể biết, mơi có thể quyết định được rằng tác phẩm mà tôi muốn phê bình đó đẹp hay không đep.

     Cái sự  việc đương nhiên nó phải như thế.    Không thể khác được.   Anh là thẩm phán, anh phải có những tiêu chuẩn  anh mới dám xét xử.   Anh phải căn cư trên những văn kiện, trên những đạo luật, trên những án lệ.   Căn cú trên văn kiện này, thì tội này mấy năm, căn cứ trên văn kiện kia thì hành động kia mấy tháng.    Có luật có lệ viết thành văn đàng hoàng, được phép căn cứ vào đó mà xét xử - mà nhiều trưòng hợp xét xử còn thấy thắc mắc lắm.   Cái đầu xem xong rồi đúng luật  lắm, thế mà về nhà, ăn vẫn không thấy ngon, ngủ vẫn thấy thao thức.

     Phán đoán tác phẩm văn nghệ khó hơn nhiều.   Vì chẳng có nhà nước nào cung cấp cho nhà phê bình một bộ luật phê bình văn nghệ .   Chẳng tiêu chuẩn chính thức nào   để có thể căn cứ vào đó mà thẩm định.

    Một nhà phê bình  phải cố găng tìm lấy.  Phải cố gắng đưa ra thử thách.   Cho nên những nhà phê bình lớn thường được kể như một nhà sáng tạo thực sự.   Nó` sáng tạo ra cái lối yêu mến tác phẩm nghệ thuật chưa từng có.
      
      Các tay lỗi lạc của ngành phê bình văn học thế giới, qua lịch sử phê bình văn nghệ, đều để al5i những dấu vết như thế.

    Đúng, nhà phê bình lớn của lịch sử văn chương thê giới, chính là cái sự sáng tạo đó.   Sáng tạo ra cái tiêu chuẩn  để thẩm định giá trị của tác phẩm, sáng tạo ra cái lối nhìn ngắm, cái lối yêu mến tác phẩm riêng của nó.

     Nhiều người thường nói rằng nhà phê bình là người phải có một kiến thức thật  là rộng  lớn.

    Kiến thức của nó phải là biển, là núi.   Cũng có lý  lắm.   Nó phải đọc nhiều thứ, rồi biết rõ từng cánh rừng, từng ngọn sông đã dừng chân trên đảo vắng này, đã lạc bước trên đồng ruộng hoa cỏ kìa của thế giới văn nghệ bát ngát, thì nay, đứng trước tác phẩm cần phê bình này , nó mới thực sự biết nâng niu cái dịu nhẹ, say với chất nồng, bốc lên với cái điên cuồng man dại.

     Nó phải nhìn thấy hàng trăm, hàng nghìn, hàng vạn khuôn mặt lộng lẫy của tác phẩm sáng tạo thực sự, rồi nó mới có thể bấy giờ đứng trước khuôn mặt mới lạ của tác phẩm còn thơm mùi giấy mới này mới có thê biết được rằng đó đúng là tác phẩm sáng tạo, chớ không phải là sự bắt chước vụng về.   Còn gì buồn bã hơn nhà phê bình nhìn khuôn mặt bắt chước vụng về mà lại kêu ầm lên, ôi hay quá, ôi sáng tạo !   Nước ta bậy giờ đầy rẫy cái bọn sa-đích phê bình quái gở đó.   Vì học lực non kém, vì thành kiến ác nhân, vì tinh thần bè nhóm, chúng quái gở lắm !   Đọc một tác phẩm có đề tài là tình yêu, lập tức chúng kêu ầm lên
 " lãng mạn tiền chiến ".

    Đọc tác phẩm có đề tài chiến tranh, chúng kêu ầm ĩ  lên thời sự, không tốt.   Đọc tác phẩm cóp nhặt vài câu triết lý chưa tiêu hóa của phái hiện sinh chẳng hạn, chúng kêu ầm lên là thắc mắc, dằn vặt ghê quá, hay quá.   Lạ ghê .  Mấy cái anh ăn đong được mấy chữ triết lý học ở lớp tú tài 2 , lại cứ thích làm dáng triết lý làm dáng uyên thâm.   Một bạn văn dạy triết lý  bảo tôi, còn về phần anh chót đọc sách kỹ lưỡng rồi, không dám nay thuổng một câu, mai biến chế một câu vào văn, vào truyện, vào mồm những nhân vật tiểu thuyết này vào giấc mơ của nhân vật kia.   Anh muốn viết cái gì của mình, muốn cho cái triết lý nó mờ nhạt đi, nhường chỗ cho văn nghệ  -  thì hỡi ô -, mấy ông triết lý hạng học trò của anh lại đóng vai phê bình văn nghệ, lên mặt kêu " dễ hiểu".   Và anh  kết luận, âu cũng là cái vận nước nó như thế.   Còn tình yêu ; có nhiều thứ tình yêu lắm.   Tình yêu không phải là độc quyền  của "lãng mạn  tiền chiến ".   Chiến tranh trong văn chương không phải chỉ có phóng sự chiến trường, mà sợ viết về chiến tranh thì sẽ mờ đi cùng  với thời sự.   Tôi sẽ trở lại vấn đề này một cách đến nơi đến chốn.

     Bây giờ , trở lại với các nhà phê bình lớn của thế giới, tôi cũng nghĩ như nhiều người về cái lực học cần thiết của nhà phê bình .   Nhưng tôi còn nghĩ rằng cái biển học rộng  học vấn, cái núi cao sách vở, chưa đủ cho nhà phê bình.   Cốt yếu phải là cái lối nhìn ngắm tác phẩm, cái lối thưởng ngoạn, cái lối yêu mên tác phẩm, do nó tạo ra cái tiêu chuẩn phê bình, do nó tìm thấy làm lay động được cả nhãn quan văn nghệ của người đọc trong một thời đại.

    Thư sau sẽ bàn kỹ hơn vế cái vấn đề này.   Một cách bay bướm .

      Thân ái,

     nguyên sa 
       ( 1932- 2008- Hoa Kỳ  )



--------

* t ựa bài tác giả  :  Bay bướm . 



(  một mình một ngựa / nguyên sa -
   Nhân văn xuất bản, Saigon - tr. 28 - 32 ).